क्षयरोग (टीबी) – जगातील सर्वात प्राणघातक संसर्गजन्य रोग
🔹 जागतिक स्थिती:
क्षयरोग (टीबी) हा मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलोसिस (Mycobacterium tuberculosis) या जीवाणूमुळे होणारा संसर्गजन्य रोग आहे. तो मुख्यतः फुफ्फुसांवर परिणाम करतो, पण शरीराच्या इतर अवयवांवरही परिणाम करू शकतो. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) 2023 च्या अहवालानुसार, टीबीमुळे जगभरात 1.25 दशलक्ष (12.5 लाख) लोकांचा मृत्यू झाला.
टीबी हवा मार्गे प्रसारित होतो, म्हणजेच एखादा संक्रमित व्यक्ती खोकलताना, शिंकताना किंवा थुंकताना जीवाणू हवेत सोडतो आणि इतरांना संसर्ग होऊ शकतो.
🇮🇳 भारतातील क्षयरोगाची सद्यस्थिती
भारत हा जगातील सर्वाधिक टीबी प्रभावित देशांपैकी एक आहे. जगातील एकूण टीबी रुग्णांपैकी 25% रुग्ण भारतात आहेत.
📌 राष्ट्रीय क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रम (NTEP) च्या अहवालानुसार:
✔ 2022 मध्ये भारतात 21.42 लाख टीबी रुग्ण नोंदवले गेले.
✔ टीबीमुळे दरवर्षी सुमारे 4.5 लाख भारतीयांचा मृत्यू होतो.
✔ भारतात दररोज सुमारे 1,200 लोक टीबीमुळे जीव गमावतात.
✔ देशभरातील अनेक टीबी रुग्ण कुपोषित असल्याने त्यांचा रोग प्रतिकारशक्ती कमी असतो.
सरकार 2025 पर्यंत भारत टीबीमुक्त करण्याच्या उद्दिष्टाने काम करत आहे, जे जागतिक उद्दिष्टापेक्षा (2030) पाच वर्षे लवकर आहे.
🛑 महाराष्ट्रातील क्षयरोग स्थिती
महाराष्ट्र हा भारतातील टीबीने सर्वाधिक प्रभावित राज्यांपैकी एक आहे.
📌 महत्त्वाची आकडेवारी:
✔ 2022 मध्ये महाराष्ट्रात 2.33 लाख टीबी रुग्ण नोंदवले गेले.
✔ 2023 मध्ये ही संख्या किंचित घटून 2.27 लाख झाली.
✔ राज्यातील 50% टीबी रुग्ण उशिरा म्हणजे दोन महिन्यांनंतर उपचारासाठी येतात, ज्यामुळे रोग गंभीर होतो.
✔ मुंबई, पुणे आणि नागपूर या शहरांमध्ये टीबी रुग्णसंख्या सर्वाधिक आहे.
✔ औषध-प्रतिरोधक टीबी (MDR-TB) रुग्णांची संख्या वाढत आहे, याचा अर्थ सामान्य उपचारांचा प्रभाव कमी होत आहे.
महाराष्ट्र सरकारने ‘टीबी मुक्त महाराष्ट्र’ अभियानांतर्गत विशेष कार्यक्रम राबवले आहेत, ज्यात लसीकरण, मोफत तपासणी आणि औषधोपचार यांचा समावेश आहे.
⚠️ क्षयरोगाची मुख्य लक्षणे
टीबीची प्राथमिक लक्षणे साधारणतः सौम्य असतात आणि त्यामुळे बऱ्याच वेळा दुर्लक्षित केली जातात.
🔸 सतत दोन आठवड्यांहून अधिक काळ खोकला
🔸 खोकल्यात रक्त किंवा कफ येणे
🔸 तीव्र थकवा आणि अशक्तपणा
🔸 वजन कमी होणे
🔸 रात्री घाम येणे आणि हलका ताप येणे
🔸 भूक मंदावणे
जर वरील लक्षणे आढळली तर त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्या आणि तपासणी करून घ्या.
🛑 क्षयरोगाचा उपचार आणि प्रतिबंध
✅ टीबीचा उपचार पूर्ण करणे महत्त्वाचे आहे.
👉 टीबीवर उपचारासाठी सहा महिन्यांचा विशेष ‘DOTS’ (Directly Observed Treatment, Short-course) औषधोपचार दिला जातो.
👉 औषधांचे संपूर्ण कोर्स पूर्ण करणे अत्यावश्यक आहे, अन्यथा रोग पुन्हा होऊ शकतो आणि औषध-प्रतिरोधक टीबीचा (MDR-TB) धोका वाढतो.
📢 टीबीपासून संरक्षण करण्यासाठी:
✔ बीसीजी लस (BCG Vaccine) लहान मुलांना दिली जाते, जी टीबीपासून संरक्षण देते.
✔ टीबी रुग्णाच्या संपर्कात आल्यास त्वरित चाचणी करून घ्या.
✔ सुगंधित मास्कचा वापर करा आणि खोकलताना तोंड झाकावे.
✔ संतुलित आहार आणि पोषण यावर भर द्या, कारण कुपोषणामुळे टीबीचा धोका वाढतो.
✔ रुग्णांनी औषधोपचार पूर्ण करावा आणि इतरांना संसर्ग होऊ नये याची काळजी घ्यावी.
🌍 भारताचे ‘टीबीमुक्त 2025’ अभियान
📌 महत्त्वपूर्ण सरकारी उपाययोजना:
✔ ‘प्रधानमंत्री टीबी मुक्त भारत अभियान’ अंतर्गत पोषण आणि आर्थिक मदत दिली जाते.
✔ ‘नि-क्षय पोषण योजना’ अंतर्गत टीबी रुग्णांना दरमहा ₹500 पोषण भत्ता दिला जातो.
✔ सरकारी रुग्णालयांमध्ये मोफत तपासणी आणि उपचार सुविधा उपलब्ध आहेत.
🚀 टीबी मुक्त महाराष्ट्र आणि टीबी मुक्त भारतासाठी प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे.
👉 तुमच्या परिसरातील लोकांमध्ये जनजागृती करा.
👉 लक्षणे दिसल्यास त्वरित चाचणी करून घ्या आणि योग्य उपचार घ्या.
👉 सरकारी योजनांचा लाभ घ्या आणि आरोग्यदायी जीवनशैली अंगीकारा.
टीबीवर मात करण्यासाठी सर्वांनी एकत्र येणे गरजेचे आहे!
🔗 अधिक माहितीसाठी आणि टीबीवरील विज्ञान आधारित व्हिडिओ पाहण्यासाठी:
➡️ Science in 5 – TB